De milieuwinst van zonne-energie staat niet ter discussie. Landschappelijke inpassing is echter noodzakelijk om de negatieve ruimtelijke effecten te minimalisren. Voor Ecotecworld werd de Stroomtuin IJlst gevisualiseerd. Hier is een extreem laag paneel toegepast in combinatie met een laag dijklichaam waardoor in dit zeer open landschap de aaanwezigheid van de panelen nauwelijks vanuit de omgeving zal worden ervaren.

Door een natuurgetrouwe 3D-visualisatie te leveren kan de ruimtelijke impact goed worden ingeschat.

Sneller water afvoeren ten tijde van overvloedige neerslag. De traditionele grasbetontegel is nog altijd één van de meest gebruikte betonproducten om water op verharding te voorkomen. Grasbeton is bestratingsmateriaal voor bermen en andere terreinen, zoals parkeerplaatsen. Het product werd in 1967 door de Duitser Josef Metten gepatenteerd. Het betrof hier een eerste basisvorm, die nog steeds toegepast wordt als verharding in de tuinmarkt. In Nederland wordt het product inmiddels toegepast als verhardingsmateriaal ten behoeve van wegverbreding. De tegels, meestal 40×60 cm in grootte, vormen dankzij hun gaten een groene berm zodra het gras volgroeid is. Groot voordeel is dat de weg optisch smal blijft, waardoor automobilisten de berm niet als rijbaan gebruiken. Ook in België wordt grasbeton inmiddels veelvuldig als bermverharding toegepast. Ondertussen zijn fraaie alternatieven beschikbaar op de markt:

Waterdoorlatende en waterpasserende verhardingsmaterialen hebben diverse voordelen: het regenwater kan in de bodem wegzakken, het grondwater aanvullen en het riool wordt ontlast. Waterdoorlatende verhardingen bestaan uit poreus materiaal waar water doorheen kan gaan, waterpasserende verhardingen bevatten of creëren open gedeelten waar het water langs kan infiltreren. Voor dergelijke verhardingen zijn alle doorlatende en gedeeltelijk open materialen zeer geschikt. Te denken valt aan toepassing van graskeien, grasbetontegels, houtspaanders, schelpen of grind als bestrating. Het hemelwater kan dan zonder noemenswaardige belemmering direct in de bodem infiltreren; het percentage openingen varieert van ongeveer 15 tot 40%. Dit soort bestrating kan bijvoorbeeld worden toegepast bij voetpaden, speelplaatsen, brandweerwegen, in middenbermen, voor de beluchting rond bomen, als opsluiting voor bestrating, in bermen en in privétuinen.

het ontwerp van Buro Stad en Land voor de Nieuwe Begraafplaats in Emst met een aanzienlijke oppervlakte waterdoorlatende verharding.

Voor extensief gebruikte rijwegen en parkeerplaatsen kunnen verhardingsmaterialen als poreuze klinkers, klinkers met open voegen, open bestratingpatronen, grind en schelpen worden toegepast.

Zonne-energie en windenergie zijn beide vormen van duurzame energie. Het zijn vormen waarbij de energie nooit op raakt en welke bovendien ook nog eens heel veilig zijn voor mens en milieu. Beide bronnen kunnen gebruikt worden om stroom op te wekken. Zowel zonne-energie als windenergie kan worden toegepast om groen en duurzaam te leven. Samen met zonne-energie behoort windenergie tot de snelst groeiende stroombronnen.

De beste locaties voor windenergie zeeën, meren en andere open vlaktes. Daar zijn geen bomen, gebouwen of andere obstakels die de rondwaaiende lucht afremmen. Om dezelfde reden levert een windmolen die helemaal solo in het landschap staat meer energie dan dezelfde turbine die in de windschaduw van andere windmolens staat.

Toch heeft het grote voordelen om windturbines te groeperen. De kwaliteit van het cultuurhistorische landschap blijft ermee behouden. Tegenstanders van windmolens geven vaak als argument dat windturbines horizonvervuilend zijn. Zonne-energie heeft dat nadeel niet.

Projectontwikkelaars van zonneparken benaderen steeds vaker boeren om op een gedeelte van hun grond de mogelijkheid te krijgen een zonnepark aan te leggen. Het gaat meestal niet om zomaar een paar hectare, de grootste zonneparken waar nu plannen voor zijn, gaan ruim over de 100 hectare.

Grond beschikbaar stellen om zonne-energie op te wekken lijkt op het eerste gezicht heel aantrekkelijk; er worden prijzen genoemd van € 5.000 per hectare per jaar. Toch zitten er de nodige haken en ogen aan het – langdurig – beschikbaar stellen van de boerengrond voor een niet-agrarische activiteit als een zonnepark. Dat er aan veel zaken moet worden gedacht, wordt geïllustreerd aan de hand van een voorbeeld; een akkerbouwbedrijf met een traditioneel bouwplan dat van de 100 hectare 15 hectare gaat gebruiken voor een zonnepark. Volgens de agrarisch adviseur zal dat niet meteen problemen opleveren. “Daar blijft voldoende ruimte voor de verplichte vergroening van 5%, maar de vraag is wat de eisen zullen worden in de nieuwe GLB na 2019. Waarschijnlijk moet alles nog ‘groener’, het kan zijn dat dan de grond onder de zonnepanelen opeens wel belangrijk wordt voor de bedrijfsvoering.” Daarom zou moeten worden gezocht naar alternatieve lokaties. Niet op open, agrarische grond of in natuurgebieden, maar pas zonnepanelen toe op bestaande lokaties zonder directe functies.

Uit data van NLExtract blijkt dat het geschatte totale dakoppervlak in Nederland 1.241.776.878 m2 is. Hierop passen, theoretisch, 776.110.548 zonnepanelen.

Ruimte zat dus, zou je zeggen. Maar lang niet elk dak is geschikt voor zonnepanelen: de ligging is belangrijk en ook de hoek van de panelen. Ook zijn er daken die permanent in de schaduw liggen of waar geen zonnepanelen op geplaatst kunnen worden, zoals bij kassen. De opbrengst per zonnepaneel zal daarom in werkelijkheid lager liggen.

Zonnetuin IJlst- visualisatie door Buro Stad en Land

Voor een andere ontwikkelaar werden plannen gemaakt voor zonnepanelen op ‘braakliggende’of niet gebruikte terreinen.

In de Slufter, een vol water gezet depot voor ernstig verontreinigde baggerspecie, zijn de eerste zonnepanelen op drijvende vlotten geïnstalleerd. Hier testen vier bouwers vanaf 1 september hun zonnesystemen. Bij een van de systemen draaien de panelen mee met de zon. Hierdoor kunnen ze 18 procent meer opbrengst behalen vergeleken met stilstaande panelen in een zonneweide.

Zandwinningen hebben door hun diepte en vaak steile oevers weinig functie. Te gevaarlijk om te zwemmen, te diep voor de natuur.

Op de zandwinplas bij Tynaarlo moet een drijvend zonnepark komen. GroenLeven en Roelofs willen dat in het voorjaar van 2018 bouwen. Buro Stad en Land maakte hiervoor het concept. Tevens wordt een verondieping van de plas gerealiseerd om meer natuur te kunnen ontwikkelen.

De bedrijven willen daarmee een dubbelfunctie voor de plas creëren. Een deel van de stroom zal worden gebruikt door de zandzuiger en andere installaties die worden ingezet voor zandwinning. Het zonnepark moet voldoende daarnaast elektriciteit voor zevenduizend huishoudens gaan leveren, aldus de initiatiefnemers.

Volgens GroenLeven en Roelofs levert het opwekken van zonne-energie op water meer energie op door de reflectie van het zonlicht. Die reflectie en de koeling van het water zouden veertien procent meer energie opleveren.

Minder intensief gebruikte parkeerplaatsen kunnen met halfverharding verhard worden en met bomen beplant worden. Parkeerplaatsen kunnen dan als koele eilanden in de stad fungeren in plaats van hitte-eilanden. Uit onderzoek van TNO [Duyzer et al., 2011] blijkt dat industrie-, haven- en bedrijfsterreinen tot de warmste stedelijke gebieden behoren. Hier zou het aanleggen van bomen en het aanleggen van halfverharde parkeerplaatsen een mogelijkheid bieden de temperatuur te verlagen. Bijkomend effect is dat de auto’s ook van binnen koeler blijven en dat de bomen een deel van de emissies van de auto’s uit de lucht zuiveren.

‘We moeten volledig inzetten op groen, groen en nog eens groen. Bomen, parken, daktuinen, gevelbegroeiing, heggen. Zolang het maar groen is’, zei deltacommissaris Wim Kuijken in de Volkskrant

Hibertad in Hardenberg

We zijn er het algemeen over eens dat meer groen bijdraagt aan onze gezondheid. Een groene omgeving is een prettige omgeving. Onze dorpen en steden zijn versteend.

Strategisch neergezette bomen en gevelbeplanting kunnen ook functioneren als zonwering en zo de opwarming en dus de koelbehoefte in een gebouw beperken. Bijkomend positief effect is dat bladverliezende planten de zomerse zon buitenhouden en de winterzon wel het gebouw binnenlaten. Niet bladverliezende gevelbeplanting kan in de winter transmissieverliezen beperken doordat er een extra isolerende luchtlaag gevormd wordt en de warmte-uitstraling van de gevel wordt beperkt.

Groene gevels zorgen ervoor dat gevels minder opwarmen en ook minder warmte verliezen. De planten zorgen tevens voor verdamping wat eveneens bijdraagt aan een koeler stadsklimaat.

Gevelbegroeiing staat in de belangstelling. Al eeuwen worden bepaalde klimmers zoals blauwe regen, wilde wingerd en andere gebruikt om gevels te verfraaien. In Duitsland wordt gevelbeplanting zelfs ‘Architektentrost’ genoemd omdat menig mislukt ontwerp door gevelbeplanting aan het zicht onttrokken wordt. Recent wordt in de grote steden gevelbeplanting toegepast om veel meer te bewerkstelligen, zoals fijnstof binden en een bijdrage leveren aan het koelen van de stad. Voordeel van gevelbeplanting is dat ze vrij weinig ruimtebeslag legt op het intensief gebruikte stedelijke maaiveld en toch veel vierkante meters verticaal groen realiseert.

Hierbij moet niet vergeten worden dat een gevelplant die in de loop der jaren een gebouw van vijf verdiepingen kan bedekken ook voldoende ruimte voor haar wortels moet hebben om gezond te blijven. Er is dus niet veel ruimte op het maaiveld nodig maar wel wat ruimte onder het maaiveld.

Nu het nut met betrekking tot fijnstofbinding en het verlagen van de stedelijke temperaturen duidelijk is blijken ook de bezwaren met betrekking tot vocht, gebouwbeschadigingen en overlast van ongedierte meer op de achtergrond te raken. Niet-bladverliezende planten beschermen een gebouw juist tegen slagregens en houden de muren van gebouwen droog. Het is wel zo dat gebouwen die last hebben van optrekkend vocht door een al aanwezige gebouwschade wel last kunnen hebben van gevelbeplanting omdat de beplanting de verdamping van het vocht belemmert.

Groen verlaagt de temperatuur in de stad; oppervlaktes met planten warmen minder snel op en houden minder warmte vast. Waterdamp vanuit planten koelt de lucht. Bovendien hebben groene daken een koude- en warmte-isolerende werking. Dit zorgt voor een beter binnenklimaat en de besparing op verwarming of airconditioning heeft een positieve effect op de stedelijke CO2 uitstoot. Zoals planten dat zelf ook al hebben, aangezien ze CO2 binden.

veel bomen bij het nieuwe crematorium Maassluis om opwarming te beperken en schaduw te bieden.

Open goot

open waterafvoer gemeentehuis Meppel

Open goten bieden de mogelijkheid om gebruikers de wijze van waterbeheer te laten ervaren. Architectonisch kunnen deze goten een belangrijke bijdrage leveren aan de beeldkwaliteit. Open goten kunnen niet met een reguliere borstelwagen lastiger worden gereinigd. De goten kunnen door de grotere mogelijke diepte meer water afvoeren en zijn minder afhankelijke van natuurlijk of aangelegd verval. De goten kunnen een belemmering vormen of gevaarlijk zijn voor weggebruikers (kinderwagens, fietsen, etc.). Dit vraagt aandacht bij het ontwerp.

Gesloten of halfopen goot

Een geprefabriceerde met een rooster afgedekte goot is een eenvoudige vorm van bovengrondse afvoer voor op straat en op pleinen. Het straatprofiel kan identiek zijn aan een conventionele oplossing met straatkolken maar dan zonder kolken.

De goten kunnen door de grotere diepte meer water afvoeren en zijn minder afhankelijke van natuurlijk of aangelegd verval. Bedekte goten moeten regelmatig doorgespoeld worden. Een halfopen goot zorgt tevens voor afvoer van water ter plekke.

Afgedekte goten kunnen gemakkelijk toegepast worden in binnenstedelijke situaties aangezien zij het gebruik van een weg niet belemmeren. Fietsers en voetgangers kunnen deze goten veilig passeren. Voor bedekte goten zijn veel verschillende prefab producten in de handel verkrijgbaar.

voor uitvaartcentrum Dela in Oldenzaal werd de afvoer van hemelwater via grindkoffers voorzien

droge wadi’s kunnen sterk bidragen aan de biodiversiteit in de omgeving

voor Emmen werd een waterretentiegebied ingepast welke tevens dient als natuurbeleef- en speelvoorziening

Het onderhoud van wadi’s en de bijbehorende beeldkwaliteit roept soms vragen op bij bewoners. Met name de wisselende waterstanden, de verschillen tussen droog en nat en de vaak aflopende oevers vragen om specifieke soorten. Het is van belang de juiste soorten toe te passen welke ook bijdragen aan het duurzame karakter. Goede ervaringen zijn opgedaan met onderstaande soorten. Streekeigenheid is daarbij van grote waarde voor het functioneren als biotoop voor kleine zoogdieren, vogels, vlinders en andere insecten.

SOORTEN DIE KUNNEN WORDEN TOEGEPAST IN EEN NATUURLIJKE WADI

Houtige gewassen (bomen en heesters)
Zwarte els
Diverse soorten wilgen
Gewone vlier

Helofyten
Grote waterweegbree
Zwanebloem
Riet
Mattenbies
Grote lisdodde
Kleine lisdodde

Hoger opgaande plantensoorten (geen helofyten)
Gewone engelwortel
Kleine watereppe
Knoopkruid
Wilgenroosje
Koninginnekruid
Moerasspirea
Moeraswalstro
Veldlathyrus
Moerasrolklaver
Gewone kattenstaart
Watermunt
Moeras-vergeetmijnietje
Grote egelskop
Poelruit
Grote valeriaan

Overige plantensoorten (laag blijvend)
Kruipend zenegroen
Pinksterbloem
Penningkruid
Egelboterbloem
Blauw glidkruid
Grasmuur
Zeegroene muur
Beekpunge
Gewone ereprijs

Wadi’s zorgen in parken en groenvoorzieningen voor een vertraagde waterafvoer. Door water langer onderweg te laten zijn en langzaam in de bodem te laten infiltreren wordt het oppervlakte bij overmatige neerslag minder belast. Wadi’s vullen zich door hemelwater bovengronds af te voeren en hemelwaterafvoeren af te koppelen en deze richting wadi te vervoeren middels drains, open goten of leidingen.

Door wadi’s met een meer aangepaste vegetatie te beplanten kunnen deze een grotere rol spelen bij het bevorderen van de biodiversiteit in de stad en krijgen ze een meer diverse, aantrekkelijkere verschijning.

wadi bij aanleg waterkering waterschap noorderzijlvest, gemeente de marne en staatsbosbeheer

Meer natuurlijk vormgegeven wadi’s kunnen een rol spelen als ecologische verbindingszone in de wijk en in de stad. Hierbij is vooral van belang dat de vegetatie hoog opgaand is om dekking te bieden voor zich verplaatsende kleine zoogdieren, amfibieën en insecten zoals dagvlinders en sprinkhanen. Een bewust vormgegeven en aaneengesloten groenblauwe dooradering van de stad is van grote betekenis voor de stedelijke biodiversiteit en leefkwaliteit.

In tegenstelling tot wat nu gebruikelijk is, zou in wadi’s meer gebruik gemaakt kunnen worden van planten die gewend zijn aan wisselende waterstanden die van nature in beekdalen en aan oevers voorkomen. Tegenwoordig wordt voornamelijk gekozen voor robuuste grasmengsels die goed bestand zijn tegen betreding en langere periodes van droogte. Het grasmengsel kan weer minder goed tegen langere periodes van nattigheid. Een meer gevarieerde aanplant, met gras om op te spelen en met hogere beplanting voor de diversiteit van flora en fauna, zal de wadi’s nog aantrekkelijker maken. Wadi’s vervullen dan meer functies dan alleen waterbeheer. Een meer diverse beplanting zorgt voor een beter doorwortelde bodem die op de lange termijn beter doorlatend blijft. Wel wordt de opslagcapaciteit ongeveer 1% (dus verwaarloosbaar) kleiner door het toegenomen plantenvolume.

Voor het nieuwe Zwembad in Emmen werd een waterretentiegebied ingepast welke tevens dient als natuurbeleef- en speelvoorziening

Plan voor gemeente De Marne, nat duinlandschap als wadi in Lauwersmeer

Meer natuurlijke wadi’s vragen een ander onderhoud. Terwijl met een grasmengsel ingezaaide wadi’s minimaal eens in de twee weken gemaaid moeten worden vraagt een meer natuurlijke wadi minder regulier onderhoud maar meer aandacht met betrekking tot zwerfvuil.

3D-visualisatie door Buro Stad en Land voor ontwikkeling Stiens

Plan voor woningbouw Stiens met grote, centrale waterinfiltratievijver

Door bij gebouwen de regenpijp af te koppelen van het riool worden het rioolstelsel en de zuiveringsinstallatie ontlast; ook worden overstorten van vuil water op het oppervlaktewater voorkomen en wordt het grondwater aangevuld. Als de regenpijp afgekoppeld wordt, moeten er wel voorzieningen getroffen worden die bij de ondergrond en de beschikbare ruimte passen, zodat het gebouw en de omgeving geen schade en overlast ondervinden. Belangrijk is bij het afkoppelen van de regenpijp om erop te letten dat het regenwater van het huis weg wordt geleid om vochtproblemen te voorkomen.

Eén van de bepalende factoren is de mate van infiltratiecapaciteit van de ondergrond. In bijvoorbeeld zandgronden kan water makkelijk infiltreren. Hiervoor zijn verschillende mogelijkheden: vijver, greppel, infiltratiekratten of een aansluiting op een sloot.

Het regenwater kan via een open goot naar een vijver, greppel of  sloot afgevoerd worden.

Als er weinig ruimte is, kan de regenpijp gekoppeld worden aan ondergrondse voorzieningen zoals infiltratiekratten, IT-riool of zakputten.

Een andere mogelijkheid is dat het regenwater opgeslagen wordt en gebruikt wordt voor bijvoorbeeld de wc-spoeling en om de tuin te besproeien.

Al deze maatregelen helpen mee om tijdens heftige buien wateroverlast op straat en in de tuin te voorkomen. Het regenwater afvoeren via een mooi vormgegeven goot verfraait de tuin; als het via een greppel afgevoerd wordt, kan het langzaam infiltreren in de bodem en zo op een natuurlijke manier het grondwater aanvullen.

In de meeste gevallen komt het regenwater wat in- en rondom ons huis valt terecht in ons riool. Steeds vaker kiest men voor het afkoppelen van regenwater waardoor het water op eigen terrein wordt benut. Voor het afkoppelen van regenwater wordt ook wel de term infiltratie hemelwater gebruikt.

Voordelen infiltratie hemelwater

Het afkoppelen van regenwater van dakoppervlak en verharding van een gemengd rioolstelsel heeft uiteenlopende voordelen. Het hemelwater gaat niet naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie die daar alleen last van heeft, maar het gaat daar de grond in waar het ook als neerslag terecht kwam. Zo komt het ten goede aan het grondwater. Kortom: het beperkt verdroging en voorkomt het overstorten van rioolwaterzuiveringsinstallaties. Veel gemeenten en waterschappen geven afkoppelsubsidie, meestal op basis van het aantal afgekoppelde vierkante meters dakoppervlak. Vaak mag men het subsidiebedrag ook gedeeltelijk gebruiken voor bijvoorbeeld de aanschaf van een regenton.

Afkoppelen regenwater

Afkoppelen van regenwater is niet moeilijk, maar is wel per situatie verschillend. Per bodemsoort en terrein moet worden gekeken wat de beste methode is en moet worden uitgezocht hoe de afvoer van het regenwater bij je huis geregeld is. Afkoppelen kan door middel van zinkputten, infiltratiekratten of drainageslangen.

Zojuist gestart met het ontwerp voor een renovatieplan voor het schoolterrein van De Morgenster in Kampen.

Aan de Akelei 3 in de wijk Cellesbroek/Middenwetering te Kampen staat de Christelijke basisschool De Morgenster. Het schoolbestuur is voornemens de buitenruimte opnieuw in te richten conform de wensen en eisen van alle betrokkenen. Kybys.ing heeft Buro Stad en Land gevraagd een bijdrage te leveren aan de totstandkoming van het ontwerp. Het ontwerp opgesteld worden in samenspraak met de opdrachtgever, betrokkenen en kinderen. Het wordt geen gedetailleerd plan met een definitief eindbeeld, het kaartbeeld moet een heldere weergave bieden van de ontwikkelrichting waarbij een gefaseerde uitvoering mogelijk is, en de invulling, afhankelijk van beschikbare middelen, tot zekere hoogte vrij invulbaar is. Het kaartbeeld moet kunnen dienen om zomogelijk financiële middelen te genereren, bijvoorbeeld middels sponsoring, crowd funding of cofinanciering. Het moet derden kunnen overtuigen van de noodzaak te investeren in ontwikkeling van het schoolterrein omdat het de ontwikkeling van schoolkinderen ten goede komt.